به گزارش روابط عمومی انجمن کتابداری و اطلاعرسانی استان قم، میزگرد علمی با عنوان «تابآوری و آسیبپذیری کتابخانهها و میراث مکتوب در شرایط اضطراری» با همکاری اداره کل کتابخانههای عمومی استان قم در کتابخانه مرکزی این استان برگزار شد.
دکتر محمد زرهساز، رئیس انجمن کتابداری و اطلاعرسانی ایران، دکتر روحالله منوچهری، معاون پژوهش نهاد کتابخانههای عمومی کشور، دکتر عبدالحسین طالعی، هیئتعلمی دانشگاه قم، و دکتر سیدمهدی طاهری، هیئتعلمی دانشگاه علامه طباطبایی، در این نشست به بیان آسیبهایی پرداختند که در شرایط حساس و اضطراری بر کتابخانهها وارد میشود. آنها همچنین بر اهمیت حفظ میراث مکتوب و توجه مستمر به مفهوم تابآوری و مصداقهای آن تأکید کردند. لازم به ذکر است در ابتدای نشست پیام ویدئویی دکتر رحمتالله فتاحی، استاد پیشکسوت کتابداری و اطلاعرسانی برای حاضران پخش شد.
اهمیت امنیت نهادهای فرهنگی در سطح ملی و جهانی
دکتر رحمتالله فتاحی، استاد دانشگاه فردوسی مشهد، در پیامی ویدئویی ضمن قدردانی از انجمن کتابداری استان قم، اقدام این انجمن را عامل مؤثری در ایجاد آمادگی فکری برای مسئولان فرهنگی دانست. وی تأکید کرد که نهادهای فرهنگی و اجتماعی باید نگاه جامعه را به ارزشمندی خود و راهکارهای مورد استفاده ارتقا دهند. دکتر فتاحی در پایان سخنانش پیشنهاد داد: در گام نخست، امنیت نهادهایی مانند کتابخانهها و مراکز آرشیوی باید در سطح ملی و جهانی برجسته شود تا همه انسانها این نهادها را جزئی از تاریخ و تمدن بشری بدانند؛ در درجه دوم ارزشمندی این نهادها برای مردم هر جامعهای روشن شود، تا افراد آن جامعه این مراکز و منابع موجود در آن را میراث فرهنگی خود احساس کنند و خود در محافظت از آن مشارکت نمایند. همچنین اهمیت مراکز فرهنگی و میراث مکتوب، در میان کارکنان این نهادها تبیین شود تا مواقع حساس و بحرانی با وظایف خود آشنا باشند و به آن عمل کنند.
کتابخانهها، نهادهای مقدس و آسیبپذیر
دکتر عبدالحسین طالعی، در ادامه نشست به تشبیه تنوع شرایط اضطراری مانند سیل، زلزله، جنگ، اعتراضات و بحرانهای جهانی مانند کرونا به تبری بر درخت فرهنگ پرداخت. وی بیتوجهی به کتابخانهها و میراث مکتوب را موریانهای دانست که به آرامی به ریشه فرهنگ ضربه میزند و آن را از مهمترین آسیبها برشمرد. دکتر طالعی همچنین بر ضرورت ثبت و بررسی رویدادهای گذشته تأکید کرد و تابآوری در برابر بحرانها را موضوعی دانست که قابلیت برپایی همایشهای ملی و بینالمللی را دارد. وی برای مقابله با بحرانها پیشنهادهای خود را در سه مرحله پیشگیری، درمان و جبران دستهبندی کرد. در مرحله پیشگیری، مواردی همچون احیای خردورزی بهجای لجاجت و تفکیک نهادهای مدنی از دولتها؛ در مرحله درمان، بازسازی کتابخانهها با فراخوان مردمی و تدوین مقررات بازدارنده، و در مرحله جبران: آزادسازی محتوای کتابها از اسارت ساختمانها و تعیین وظایف قشرهای مختلف در زمانهای اضطراری را برشمرد.
حافظه جمعی باید در بحرانها پایدار بماند
دکتر محمد زرهساز، در سخنرانی خود به ناپایداری شرایط کنونی اشاره کرد و گفت: «در شرایط ناپایدار و بحرانها، آنچه که لازم است پایدار بماند، حافظه جمعی است». وی تأکید کرد که کتابخانهها و مراکز آرشیو پایگاههای اصلی حفظ این حافظه جمعی هستند و باید در مواجهه با بحرانها و شوکها، توانایی بازیابی عملکرد خود را داشته باشند.
رئیس انجمن کتابداری و اطلاعرسانی ایران، همچنین آسیبپذیری کتابخانهها را از چند جنبه برشمرد: آسیبپذیری فیزیکی (مخازن و منابع، ساختمان و تجهیزات)، آسیبپذیری دیجیتال (اخلال در دسترسی آزاد به اطلاعات و حملات سایبری)، آسیبپذیری نهادی و انسانی (کتابداران و کارکنان)، و مهمتر از همه آسیبپذیری سرمایه اجتماعی کشور. وی با بیان اینکه »باید تابآوری را به یک گفتمان غالب در نظام کتابداری ایران تبدیل کنیم»، سخنان خود را طرح چند سوال به پایان برد: همچنین چندین سوال برای جامعه کتابداری مطرح کرد: آیا طرحی برای تداوم خدمات در شرایط مشابه وجود دارد؟؛ آیا نسخههای امن و چند لایه دیجیتال از میراث مکتوب تهیه میشود؟؛ آیا سناریوهایی برای مواجهه با قطع بلندمدت اینترنت در نظر گرفته شده است؟
قم، شهر میراث مکتوب عالم تشیع
در ادامه این میزگرد، دکتر روحالله منوچهری، معاون پژوهش نهاد کتابخانههای عمومی کشور، شهر قم را شهر میراث مکتوب عالم تشیع نامید و با اشاره به آتشسوزی ۵۰ کتابخانه و خسارت بیش از ۲۵۰ میلیارد تومانی به کتابخانهها در حوادث اخیر، از این رخدادها با عنوان «آتشی که در گنجه جان افتاد» یاد کرد. وی کتابخانهها را گنجههای ارزشمند و جان یک کشور توصیف کرد و این حوادث را هشداری برای توجه به آسیبپذیری میراث مکتوب دانست که میتوان از منظر فرصت نیز به آن نگریست.
معاون پژوهش نهاد کتابخانههای عمومی کشور مفهوم تابآوری را «بازگشت قویتر پس از مواجهه با بحران» تعریف کرد و تأکید کرد کتابخانهها باید دارای برنامهای مدون برای پیش از بحران، حین بحران و پس از آن باشند. دکتر منوچهری برای خروج از بحران چند راهکار ارائه داد که از جمله آن میتوان به تهیه طرح اضطراری برای هر کتابخانه با برنامهای بهروز برای انواع بحرانها، دیجیتالسازی منابع، آموزش کتابداران در حوزه مدیریت بحران، ایمنسازی کتابخانهها، بازسازی مشارکتی با کمک مردم و بازتعریف کارکردهای کتابخانهها اشاره کرد.
ضرورت توجه به استانداردها و تجربیات جهانی
در ادامه نشست، دکتر سیدمهدی طاهری، هیئتعلمی دانشگاه علامه طباطبایی، با بیان اینکه بزرگترین دشمن منابع و میراث مکتوب انسان است، آسیبهای واردشده به منابع را به سه دسته عمدی، غیرعمدی و ساختاریِ انسانی تقسیم کرد. وی با اشاره به ظهور تهدیدهای نوین و تکرار آسیبها به دلایل مختلف، بر ضرورت اتخاذ راهبردهای پیشگیرانه متناسب تأکید کرد.
دکتر طاهری در تحلیل خود از سازماندهی منابع، تمدن شرق را برخلاف غرب که نویسندهمحور و شخصمحور است، مبتنی بر محتوا و رویکرد دانست و تصریح کرد میراث مکتوب در بستر تمدن تاریخی، مانع تسلط بیگانگان بر یک ملت میشود و از اینرو حفظ آن یک وظیفه بنیادین است.
وی در ادامه به معرفی استانداردهای موجود در ایفلا و سایر استانداردهای مرتبط با آسیبهای انسانی پرداخت و بر این نکته تأکید کرد که هدف از دیجیتالسازی صرفاً دسترسپذیری نیست، بلکه مهمترین هدف آن صیانت از منابع است. به گفته او، برای تحقق این هدف باید دادهها غنیسازی شود و چندین نسخه پشتیبان بر روی سرورهای مختلف نگهداری شود تا منابع و میراث مکتوب در برابر تهدیدهایی همچون حملات سایبری مصون بماند.
لازم به ذکر است در ابتدای نشست، دکتر عیسی زارعی، رئیس انجمن کتابداری و اطلاعرسانی استان قم، با خیرمقدم به اساتید و مهمانان، با اشاره به اتفاقات تلخ و غیرمنتظره در برخی کتابخانهها در حوادث دیماه ۱۴۰۴، بر اهمیت طرح موضوع پیشگیری و مدیریت بحران در کتابخانهها در محافل علمی تأکید کرد. وی افزود: امروزه کتابخانهها صرفاً مخازن نگهداری منابع نیستند؛ بلکه نهادهایی زنده، پویا و مؤثر در زیستبوم فرهنگی جامعهاند. هرگونه بحران، اعم از بلایای طبیعی، مخاطرات محیطی یا شرایط پیشبینیناپذیر اجتماعی، میتواند کارکرد این نهادهای حافظ دانش را با چالش مواجه سازد. لذا صاحبنظران، نهادها و ارگانهای مرتبط با کتاب و کتابخانه مسئولیت دارند در این خصوص حساسیت داشته باشند و علاوه بر واکاری ابعاد ماجرا، رهنمودها و راهحلهای عملیاتی برای پیشگیری از چنین حوادثی ارائه دهند.
همچنین محمد غفاری، مدیرکل کتابخانههای عمومی استان قم، بر ضرورت تدوین بیانیهها و شیوهنامههایی برای حفظ میراث فرهنگی کشور اشاره کرد. در بخش پایانی نشست، کتابداران و مدیران کتابخانهها، دغدغههای خود را درباره وظایف کتابخانهها و کتابداران و چالشهای تجربهشده در بحرانها مطرح کردند.
