در راستای صیانت از میراث مکتوب و حافظه جمعی کشور، پیشنویس دستورالعمل مدیریت بحران برای کتابخانهها و مراکز آرشیوی با هدف افزایش تابآوری نهادی و ایجاد چارچوبی یکپارچه برای حفاظت از منابع اطلاعاتی توسط انجمن کتابداری و اطلاعرسانی استان قم تدوین گردید. این سند تمامی انواع کتابخانهها اعم از ملی، عمومی، دانشگاهی، تخصصی و آموزشگاهی را در بر میگیرد و با توجه به آسیبپذیری این مراکز در برابر تهدیدهای فیزیکی، دیجیتال و انسانی، بر ارتقای امنیت فرهنگی و حفاظت نظاممند از منابع ارزشمند تأکید دارد. دامنه این دستورالعمل شامل مقابله با حوادث طبیعی نظیر سیل، زلزله و آتشسوزی، تهدیدات سایبری مانند بدافزارها و باجافزارها، و همچنین بحرانهای انسانی و اجتماعی از جمله ناآرامیها، سرقت و شرایط اضطراری ملی است.
چارچوب عملیاتی این دستورالعمل بر سه مرحله اصلی استوار است. در مرحله نخست، یعنی پیشگیری و آمادگی، اقداماتی همچون ارزیابی مستمر ریسکها، ممیزی زیرساختها، شناسایی منابع دارای اولویت، ایمنسازی فیزیکی ساختمانها، ایجاد نسخههای پشتیبان از دادهها و آموزش مستمر کارکنان در قالب مانورهای دورهای پیشبینی شده است. در مرحله دوم، یعنی پاسخ و مدیریت حین بحران، تشکیل تیم مدیریت بحران، استقرار نظام فرماندهی واحد، تعیین سخنگوی رسمی، حفاظت از منابع ارزشمند و اجرای اقدامات فوری برای مهار خسارات در دستور کار قرار میگیرد. همچنین در مواجهه با حملات سایبری، ایزولهسازی سامانههای آلوده و حفظ امنیت دادهها از اولویتهای اصلی محسوب میشود.
در مرحله سوم، یعنی بازسازی و جبران خسارت، تمرکز بر ارزیابی خسارات مالی و فرهنگی، مرمت و احیای منابع آسیبدیده، بازیابی دادهها و بازطراحی زیرساختهای آسیبپذیر قرار دارد. این دستورالعمل همچنین نظام مسئولیتپذیری مشخصی را تعریف کرده است که در آن کتابداران مسئول رعایت استانداردهای حفاظتی و گزارشدهی تهدیدات، مدیران مسئول تأمین منابع و هماهنگی با نهادهای ذیربط، و دستگاههای حاکمیتی مسئول تدوین سیاستهای حمایتی و تأمین اعتبارات لازم هستند. اجرای این طرح ملی میتواند کتابخانههای کشور را از رویکردی واکنشی به رویکردی پیشنگر و تابآور ارتقا داده و زمینه حفاظت پایدار از میراث فرهنگی و اطلاعاتی کشور را در برابر تهدیدهای نوظهور فراهم سازد.
